HOE DE OUDE STAD WERD GEBOUWD
Binnen de indeling van Polonnaruwa: de archeologie van de oude stad
Hoe Polonnaruwa's koninklijke citadel, het heilige Quadrangle, de kloostercomplexen en hindoetempels samenpassen — en wat de Rankoth Vehera en Lankatilaka onthullen.
Bekijk Polonnaruwa-tours op GetYourGuide ↗Een stad gebouwd in afzonderlijke zones
De ruïnes van Polonnaruwa vormen geen ongedifferentieerde wirwar, maar een reeks afzonderlijke zones die archeologen lezen als weerspiegeling van de verschillende functies van de stad: een versterkte koninklijke citadel met het paleis en de administratieve gebouwen, het heilige Quadrangle-terras voor de tandrelikwie en haar heiligdommen, een groot noordelijk kloostercomplex, en een verspreiding van hindoetempels dichter bij de oude nederzetting uit de Chola-periode. Het Parakrama Samudra-reservoir vormt de westelijke grens van de stad, zowel een waterbron als, in feite, een natuurlijke scheidslijn. Het begrijpen van deze indeling — in plaats van alleen individuele monumenten af te vinken — is wat een bezoek aan Polonnaruwa samenhangend maakt in plaats van een aaneenschakeling van onsamenhangende ruïnes.
De Koninklijke Citadel
De citadel huisvestte het koninklijk paleis van Parakramabahu I, waarvan de dikke bakstenen funderingsmuren en zuilbasissen bewaard zijn gebleven, samen met een aparte raadzaal waarvan de stenen zuilen zijn gebeeldhouwd met rijen leeuwen, en een audiëntiezaal versierd met een fries van marcherende olifanten rond de basis — een veelvoorkomend koninklijk motief in de Singalese architectuur, aangezien olifanten stonden voor stabiliteit en kracht. Hedendaagse kronieken beschrijven het paleis als meerdere verdiepingen hoog met vele kamers; wat vandaag overblijft is eigenlijk de begane grond, aangezien de bovenste verdiepingen van hout en baksteen de eeuwen na het verlaten van de stad niet hebben overleefd.
De Alahana Pirivena — een kloosterstad binnen de stad
Ten noorden van het Quadrangle ligt de Alahana Pirivena, een enorm kloostercomplex waarvan de naam ruwweg 'crematoriumklooster' betekent, in opdracht van Parakramabahu I gebouwd als een gecombineerd onderwijsklooster en koninklijke crematieplaats. Het is de grootste archeologische zone van Polonnaruwa, en de voornaamste overgebleven monumenten zijn het torenhoge Lankatilaka-beeldhuis en de witgekalkte Kiri Vehera-stoepa, beide opgericht binnen hetzelfde ommuurde terrein als onderdeel van Parakramabahu's oorspronkelijke bouwprogramma. De rotsboeddha's van Gal Vihara en de Rankoth Vehera-stoepa, waarvan vaak wordt aangenomen dat ze hier ook thuishoren, liggen in werkelijkheid binnen afzonderlijke kloosterfundamenten elders op het terrein — een onderscheid dat de moeite waard is om helder te houden, aangezien reisgidsen alle vier monumenten doorgaans onder één losse 'Alahana Pirivena'-noemer scharen.
De Rankoth Vehera, de grootste van de stoepa's
De Rankoth Vehera is de grootste stoepa van Polonnaruwa en, volgens de meeste metingen, de op drie na grootste antieke stoepa van Sri Lanka. Hij werd in opdracht van koning Nissanka Malla gebouwd en bewust gemodelleerd naar de reusachtige dagoba's van Anuradhapura — een manier om de religieuze autoriteit van de oudere hoofdstad te laten voortleven, zelfs nadat het politieke centrum was verplaatst. De naam betekent grofweg 'stoepa met gouden top', verwijzend naar het sierelement dat ooit de bekroning vormde. Bronnen verschillen over de exacte cijfers, maar de bakstenen koepel wordt doorgaans genoemd op ongeveer 33 meter hoog, rijzend vanaf een basis met een diameter van circa 55 meter en een omtrek van honderden meters — ruimschoots het grootste monument dat de meeste bezoekers ter plaatse tegenkomen.
Lankatilaka's torenhoge bakstenen muren
In de buurt is het Lankatilaka-beeldhuis een van de meest indrukwekkende ruïnes van Polonnaruwa: twee immense parallelle bakstenen muren, die op sommige plekken nog steeds ongeveer 17 meter hoog staan, omsloten ooit een hoog staand Boeddhabeeld en droegen een dak dat al lang geleden is ingestort. De buitenmuren zijn versierd met rijen kleinere Boeddhafiguren en miniatuurdagoba's in reliëf, en het is de schaal van het metselwerk — eerder dan enig afzonderlijk gebeeldhouwd detail — die het gebouw gedenkwaardig maakt; een wandeling tussen de twee muren geeft een echt gevoel van hoe hoog en smal de oorspronkelijke binnenruimte moet hebben aangevoeld.
De hindoelag onder de boeddhistische stad
Verspreid over de oudere delen van het terrein liggen verschillende Shiva-devales — hindoetempels in Zuid-Indiase stijl, gebouwd tijdens de ruwweg halve eeuw dat Chola-troepen uit India de regio bestuurden, voordat Polonnaruwa opnieuw een Singalese boeddhistische hoofdstad werd. Hun aanwezigheid vormt een tastbaar bewijs van dat Chola-tussenbewind, opgetrokken in steen en met gebeeldhouwde godenbeelden, in plaats van het baksteen en de boeddhistische iconografie die elders op het terrein worden gebruikt. Archeologen beschouwen ze als bewijs dat Polonnaruwa's identiteit als boeddhistische koningshoofdstad een latere, bewuste constructie was die bovenop een reeds bestaande nederzetting werd gelegd — en niet het startpunt van de stad.